แบบทดสอบสมองเสื่อม แบบทดสอบสุขภาพสมอง ทำเองได้ไหม? มารู้จักแบบประเมินสุขภาพสมอง

ทำเองได้ แต่ต้องเข้าใจว่าแบบทดสอบสุขภาพสมองทุกชนิดเป็น “การคัดกรอง” ไม่ใช่ “การวินิจฉัย” ผลที่ได้บอกว่าควรเฝ้าระวังหรือควรไปพบแพทย์หรือไม่ ส่วนการยืนยันว่าเป็นภาวะสมองเสื่อมจริง ต้องอาศัยการตรวจโดยแพทย์ร่วมกับประวัติ การตรวจร่างกาย และการตรวจทางห้องปฏิบัติการ

บทความนี้รวบรวมแบบทดสอบที่ใช้กันในประเทศไทย ทั้งแบบที่ อสม. ใช้ในชุมชน แบบที่แพทย์ใช้ในคลินิก และการทดสอบสมองแบบดิจิทัลที่ทำได้ด้วยตัวเอง เพื่อให้คุณเลือกได้ถูกว่าแบบไหนเหมาะกับสถานการณ์ของคุณ

แบบทดสอบสุขภาพสมองคืออะไร ใช้ทำอะไร

แบบทดสอบสมองสุขภาพสมอง คือชุดคำถามหรือกิจกรรมสั้น ๆ ที่ออกแบบมาเพื่อประเมินความสามารถด้านการรู้คิด (Cognitive Function) เช่น ความจำ สมาธิ การคิดวางแผน และการรับรู้วัน เวลา สถานที่ เป้าหมายคือหาคนที่มีแนวโน้มว่าสมองทำงานลดลง เพื่อส่งต่อให้ได้รับการตรวจละเอียดตั้งแต่เนิ่น ๆ

เรื่องนี้สำคัญขึ้นเรื่อย ๆ เพราะประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงอายุสมบูรณ์ตั้งแต่ปี 2565 และกรมการแพทย์ประมาณการว่าในปี 2563 มีผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมราว 651,950 คน หรือประมาณร้อยละ 5.4 ของผู้สูงอายุทั้งหมด

แบบทดสอบสุขภาพสมองที่ใช้ในประเทศไทย

แบบทดสอบ	ใครเป็นผู้ทำ	ลักษณะ
แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อ	อสม. หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในชุมชน	ชุดคำถามสั้นสำหรับผู้สูงอายุ
TMSE (Thai Mental State Examination)	แพทย์ พยาบาล หรือบุคลากรที่ผ่านการอบรม	ถามตอบและทำกิจกรรมตามคำสั่ง
MoCA (Montreal Cognitive Assessment)	แพทย์ พยาบาล หรือบุคลากรที่ผ่านการอบรม	แบบทดสอบกระดาษ 1 หน้า หลายหมวด
IQCODE	ญาติหรือผู้ดูแลเป็นผู้ตอบ	ถามถึงการเปลี่ยนแปลงในชีวิตประจำวัน
แบบทดสอบสมองแบบดิจิทัล (เช่น CogMate™)	ผู้ใช้ทำได้ด้วยตัวเองบนอุปกรณ์	วัดความเร็วและความแม่นยำของการตอบสนอง

แบบประเมินสุขภาพสมอง 14 ข้อ คืออะไร

แบบประเมิน 14 ข้อคำถาม (หรือแบบทดสอบสมรรถภาพความจำ 14 ข้อคำถาม) เป็นเครื่องมือที่แนะนำให้ อสม. ใช้คัดกรองภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุในชุมชน ข้อดีคือใช้ง่ายและทำได้กับคนจำนวนมาก

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยในไทยปี 2563 พบว่าเครื่องมือนี้มีความไวในการคัดกรองภาวะสมองเสื่อมค่อนข้างต่ำ และต่ำมากในการตรวจหาภาวะสมรรถภาพสมองบกพร่องระยะต้น (MCI) แปลว่าคนที่ผลออกมาปกติ ก็ยังอาจมีปัญหาระยะเริ่มต้นซ่อนอยู่ได้

ถ้าต้องการทำแบบประเมินนี้ ติดต่อ รพ.สต. หรือหน่วยบริการสาธารณสุขใกล้บ้าน ซึ่งมีแบบฟอร์มฉบับทางการและเจ้าหน้าที่ช่วยแปลผล

MoCA และ TMSE ต่างกันอย่างไร

ทั้งสองแบบเป็นแบบทดสอบที่แพทย์ใช้บ่อยในไทย ครอบคลุมทั้งความจำ สมาธิ การคิดคำนวณ และการรับรู้สภาวะรอบตัว ข้อแตกต่างหลักคือ MoCA ไวต่อการตรวจพบภาวะบกพร่องระยะต้น (MCI) มากกว่า ขณะที่ TMSE ถูกพัฒนาขึ้นสำหรับคนไทยโดยเฉพาะ ทั้งสองแบบควรทำและแปลผลโดยบุคลากรที่ผ่านการอบรม เพราะระดับการศึกษาของผู้ทำมีผลต่อคะแนน

ทำแบบทดสอบความจำเองที่บ้านได้ไหม

ได้ และเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี โดยเฉพาะถ้าคุณหรือคนในครอบครัวเริ่มสังเกตว่าขี้ลืมมากขึ้น แต่ควรทำตามหลักนี้

• เลือกเครื่องมือที่มีงานวิจัยรองรับ แบบทดสอบความจำออนไลน์จำนวนมากเป็นเกมหรือแบบสอบถามที่ไม่เคยผ่านการทดสอบความแม่นยำ
• ทำในเวลาที่พร้อม พักผ่อนเพียงพอ ไม่เหนื่อยหรือเครียดจัด และอยู่ในที่เงียบ
• อย่าสรุปจากผลครั้งเดียว สมองทำงานต่างกันในแต่ละวัน การทำซ้ำเป็นระยะช่วยให้เห็นแนวโน้มที่แท้จริง
• ผลผิดปกติไม่ได้แปลว่าเป็นสมองเสื่อม และผลปกติก็ไม่ได้ยืนยันว่าไม่มีปัญหา ถ้ายังกังวลให้ปรึกษาแพทย์

แบบทดสอบสุขภาพสมองแบบดิจิทัลต่างจากแบบกระดาษอย่างไร

แบบทดสอบกระดาษส่วนใหญ่ให้คะแนนเป็น “ถูกหรือผิด” ส่วนแบบทดสอบดิจิทัลวัดได้ละเอียดกว่า เพราะบันทึกทั้งความแม่นยำและความเร็วในการตอบสนองทุกครั้ง ทำให้เห็นการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ที่แบบกระดาษอาจมองไม่เห็น ข้อดีอีกข้อคือได้ผลในรูปแบบเดียวกันทุกครั้ง จึงเปรียบเทียบผลข้ามเดือนหรือข้ามปีได้

CogMate™ ทดสอบอะไรบ้าง

CogMate™ เป็นการทดสอบสมองแบบดิจิทัลที่พัฒนาโดย Cogstate Ltd. จากแบบทดสอบ Cogstate Brief Battery™ ซึ่งใช้ในงานวิจัยและการทดลองทางคลินิกมานานกว่า 20 ปี ในมากกว่า 55 ประเทศ ใช้เวลา 10-15 นาที ประเมินการทำงานของสมอง 4 ด้าน

• ความเร็วในการตอบสนอง
• สมาธิและการจดจ่อ
• การเรียนรู้ผ่านภาพ
• ความจำระยะสั้น

CogMate™ มีความไวประมาณร้อยละ 80 และความจำเพาะประมาณร้อยละ 85 ผลที่ได้ใช้เป็นข้อมูลตั้งต้นสำหรับติดตามสุขภาพสมองในระยะยาว และนำไปปรึกษาแพทย์ได้ ดูรายละเอียดงานวิจัยเบื้องหลัง CogMate™

ใครควรทำแบบทดสอบสุขภาพสมอง

• ผู้ที่อายุ 40 ปีขึ้นไป แม้ยังไม่มีอาการ เพื่อสร้างข้อมูลตั้งต้นไว้เปรียบเทียบ
• ผู้ที่รู้สึกว่าความจำหรือสมาธิลดลงจากเดิม หรือคนรอบตัวทักว่าลืมบ่อยขึ้น
• ผู้ที่มีโรคประจำตัวที่เพิ่มความเสี่ยง เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือเคยเป็นโรคหลอดเลือดสมอง
• ผู้ที่มีพ่อแม่หรือพี่น้องเป็นโรคอัลไซเมอร์ (อ่านเพิ่ม: สมองเสื่อมคืออะไร อาการและสาเหตุ)
• ผู้ที่เคยได้รับแจ้งว่ามีภาวะ MCI และต้องการติดตามผล (อ่านเพิ่ม: MCI คืออะไร)

สัญญาณที่ควรพบแพทย์ แม้ผลแบบทดสอบจะปกติ

• หลงทางในสถานที่ที่คุ้นเคย
• ถามเรื่องเดิมซ้ำ ๆ ภายในเวลาสั้น ๆ
• จัดการเรื่องที่เคยทำได้ เช่น จ่ายบิลหรือกินยา ไม่ได้
• บุคลิกภาพหรืออารมณ์เปลี่ยนไปชัดเจน
• อาการแย่ลงเร็วภายในไม่กี่สัปดาห์

เลือกแพ็กเกจที่เหมาะกับคุณ

คำถามที่พบบ่อย

แบบทดสอบสมองเสื่อมออนไลน์เชื่อถือได้ไหม?

ขึ้นกับว่ามีงานวิจัยรองรับหรือไม่ ควรเลือกเครื่องมือที่เปิดเผยที่มา ผู้พัฒนา และความแม่นยำ และใช้ผลเป็นข้อมูลประกอบ ไม่ใช่การวินิจฉัย

แบบประเมิน 14 ข้อ หาได้ที่ไหน?

ติดต่อ รพ.สต. หรือหน่วยบริการสาธารณสุขใกล้บ้าน ซึ่งใช้แบบฉบับทางการและมีเจ้าหน้าที่ช่วยแปลผล

ควรทำแบบทดสอบสมองบ่อยแค่ไหน?

ผู้ที่ยังไม่มีอาการ ทำปีละครั้งเพื่อติดตามแนวโน้มได้ ส่วนผู้ที่มีความเสี่ยงหรือมีอาการ ควรทำตามคำแนะนำของแพทย์

ผลแบบทดสอบผิดปกติ ต้องทำอย่างไร?

อย่าเพิ่งตกใจ ภาวะบางอย่างทำให้ผลต่ำชั่วคราวได้ เช่น อดนอน ความเครียด หรือภาวะซึมเศร้า ให้นำผลไปปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจเพิ่มเติม

CogMate™ ใช้แทนการตรวจกับแพทย์ได้ไหม?

ไม่ได้ CogMate™ ไม่ใช่อุปกรณ์ทางการแพทย์ เป็นเครื่องมือประเมินสมรรถภาพสมองที่ใช้ประกอบการดูแลสุขภาพสมองร่วมกับแพทย์

เริ่มต้นจากการรู้จักสมองของตัวเอง เช็คสมอง 4 ด้านใน 10-15 นาทีกับ CogMate™ ทำได้ที่บ้าน และติดตามผลได้ต่อเนื่อง

หมายเหตุ: CogMate™ ไม่ใช่อุปกรณ์ทางการแพทย์ และไม่สามารถใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ได้

แหล่งอ้างอิง

• ฤทัยรัตน์ แสงนา และคณะ. การศึกษาคุณสมบัติการวัดของเครื่องมือ 14 ข้อคำถามในการคัดกรองภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ. วารสารสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย 2563;28(3):199-210
• อริศรา ศิริวิริยะกุล, บาศมน มโนมัยพิบูลย์. ความแม่นยำของ 14 ข้อคำถามสำหรับคัดกรองภาวะสมองเสื่อมผู้สูงอายุไทยในระดับปฐมภูมิ. PCFM 2569;9(1):29-40
• Dharmasaroja PA และคณะ. The correlation of TMSE and MoCA and conversion table. J Med Assoc Thai 2020;103(3):66-69
• เดลินิวส์. ข่าวกรมการแพทย์ เรื่องภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ
• CogMate™ – วิทยาศาสตร์ของเรา