เบาหวานเพิ่มความเสี่ยงสมองเสื่อม งานวิเคราะห์รวมงานวิจัยแบบติดตามระยะยาวพบว่า ผู้ที่เป็นเบาหวานมีความเสี่ยงสมองเสื่อมโดยรวมสูงขึ้นประมาณ 1.7 เท่า เสี่ยงโรคอัลไซเมอร์สูงขึ้นประมาณ 1.6 เท่า และเสี่ยงสมองเสื่อมจากหลอดเลือดสูงขึ้นประมาณ 2.3 เท่า เมื่อเทียบกับผู้ที่ไม่เป็นเบาหวาน ข่าวดีคือการควบคุมเบาหวานและดูแลสุขภาพหลอดเลือดเป็นสิ่งที่ทำได้
ทุกวันที่ 14 พฤศจิกายนเป็นวันเบาหวานโลก (World Diabetes Day) ข้อมูลที่เผยแพร่ในปี 2568 ระบุว่าประเทศไทยมีผู้เป็นเบาหวานกว่า 6.1 ล้านคน และราวร้อยละ 27 หรือประมาณ 1.6 ล้านคน ยังไม่รู้ตัวว่าเป็น เบาหวานจึงไม่ใช่แค่เรื่องของน้ำตาลในเลือด แต่เกี่ยวข้องกับสุขภาพสมองของคนจำนวนมาก

เบาหวานเพิ่มความเสี่ยงสมองเสื่อมแค่ไหน
| ชนิดของภาวะสมองเสื่อม | ความเสี่ยงในผู้เป็นเบาหวาน (เทียบกับผู้ไม่เป็น) |
|---|---|
| สมองเสื่อมทุกชนิด | สูงขึ้นประมาณ 1.7 เท่า |
| โรคอัลไซเมอร์ | สูงขึ้นประมาณ 1.6 เท่า |
| สมองเสื่อมจากหลอดเลือดสมอง | สูงขึ้นประมาณ 2.3 เท่า |
ตัวเลขนี้มาจากงานวิเคราะห์รวม 28 การศึกษาแบบติดตามไปข้างหน้า ตีพิมพ์ใน Journal of Diabetes Investigation ปี 2013 เป็นความเสี่ยงระดับประชากร ไม่ได้แปลว่าผู้เป็นเบาหวานทุกคนจะเป็นสมองเสื่อม นอกจากนี้ รายงาน Lancet Commission ปี 2024 ยังจัดให้เบาหวานเป็นหนึ่งใน 14 ปัจจัยเสี่ยงสมองเสื่อมที่ปรับเปลี่ยนได้
Gudala K, Bansal D, Schifano F, Bhansali A. Diabetes mellitus and risk of dementia: A meta-analysis of prospective observational studies. Journal of Diabetes Investigation 2013;4(6):640-650. DOI: 10.1111/jdi.12087
เบาหวานส่งผลต่อสมองอย่างไร
- หลอดเลือดเสียหาย น้ำตาลในเลือดสูงเป็นเวลานานทำลายหลอดเลือดทั้งเส้นใหญ่และเส้นเล็ก รวมถึงหลอดเลือดในสมอง ทำให้เลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงสมองได้น้อยลง และเพิ่มความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมอง
- ภาวะดื้ออินซูลิน สมองใช้อินซูลินในการทำงานหลายอย่าง เมื่อเซลล์ตอบสนองต่ออินซูลินได้ไม่ดี อาจกระทบการทำงานของเซลล์ประสาท
- การอักเสบเรื้อรัง ภาวะน้ำตาลสูงสัมพันธ์กับการอักเสบในร่างกาย ซึ่งอาจส่งผลต่อการอักเสบของเนื้อสมอง
- น้ำตาลในเลือดต่ำรุนแรง การมีภาวะน้ำตาลต่ำจนต้องเข้าโรงพยาบาลก็สัมพันธ์กับความเสี่ยงสมองเสื่อมที่สูงขึ้น (อ่านในหัวข้อถัดไป)

น้ำตาลต่ำก็เสี่ยงเหมือนกัน
หลายคนกังวลแต่เรื่องน้ำตาลสูง แต่การศึกษาในวารสาร JAMA Internal Medicine ปี 2013 ซึ่งติดตามผู้สูงอายุที่เป็นเบาหวาน 783 คน พบความสัมพันธ์ 2 ทาง
- ผู้ที่เคยมีภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง มีความเสี่ยงเกิดสมองเสื่อมสูงขึ้นประมาณ 2 เท่า
- ผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อม มีความเสี่ยงเกิดภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรงสูงขึ้นประมาณ 3 เท่า เพราะอาจลืมกินยา กินยาซ้ำ หรือกินอาหารไม่ตรงเวลา
แปลว่าในผู้สูงอายุที่เป็นเบาหวาน การคุมน้ำตาลให้ “ต่ำที่สุด” ไม่ใช่เป้าหมายเสมอไป ระดับน้ำตาลที่เหมาะสมควรกำหนดร่วมกับแพทย์ตามอายุและสุขภาพของแต่ละคน
สัญญาณที่ผู้เป็นเบาหวานควรสังเกต
ผู้เป็นเบาหวานและครอบครัวควรสังเกตการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ และแจ้งแพทย์ที่ดูแลเบาหวาน
- ลืมกินยา หรือจำไม่ได้ว่ากินยาหรือฉีดอินซูลินไปแล้วหรือยัง
- จัดการเรื่องยา การตรวจน้ำตาล หรือการนัดหมายได้ยากขึ้นกว่าเดิม
- ถามเรื่องเดิมซ้ำ ลืมเรื่องที่เพิ่งเกิด
- สับสน คิดช้า หรือสมาธิสั้นลงอย่างเห็นได้ชัด
- มีภาวะน้ำตาลต่ำบ่อยขึ้นโดยไม่ทราบสาเหตุ
ถ้ามีอาการน้ำตาลต่ำ เช่น ใจสั่น เหงื่อออก ตัวสั่น สับสน หรือหมดสติ ให้รีบแก้ไขตามที่แพทย์แนะนำ และถ้าอาการรุนแรงหรือหมดสติ ให้โทร 1669 ทันที
ผู้เป็นเบาหวานดูแลสมองอย่างไร
- ควบคุมระดับน้ำตาลตามเป้าหมายที่แพทย์กำหนด ตรวจตามนัด และกินยาหรือฉีดยาสม่ำเสมอ ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง
- ดูแลความดันโลหิตและไขมันในเลือดไปพร้อมกัน เพราะทั้งสองปัจจัยทำร้ายหลอดเลือดสมองเช่นเดียวกัน (อ่านเพิ่ม: Stroke กับความจำ)
- ขยับร่างกายสม่ำเสมอ ตามระดับที่แพทย์แนะนำ ช่วยทั้งเรื่องน้ำตาลและสุขภาพสมอง
- เลือกอาหารที่เหมาะสม ลดหวาน ลดแป้งขัดขาว เพิ่มผักและใยอาหาร
- ไม่สูบบุหรี่ และไม่ดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป
- นอนหลับให้เพียงพอ และตรวจภาวะหยุดหายใจขณะหลับถ้านอนกรนหนัก
- ให้ครอบครัวช่วยดูแลเรื่องยา เช่น ใช้กล่องยาแยกมื้อ หรือตั้งเตือนในโทรศัพท์
- ประเมินสุขภาพสมองเป็นระยะ เพื่อมีข้อมูลตั้งต้นและเห็นการเปลี่ยนแปลงเร็ว
อ่านเพิ่ม: ตรวจสุขภาพสมอง ตรวจอะไรบ้าง ราคาเท่าไร และ สมองเสื่อมคืออะไร
ภาวะก่อนเบาหวาน ก็ควรเริ่มดูแลสมอง
ภาวะก่อนเบาหวาน (Prediabetes) คือระดับน้ำตาลในเลือดสูงกว่าปกติ แต่ยังไม่ถึงเกณฑ์เบาหวาน ช่วงนี้ยังไม่มีอาการ แต่เป็นจังหวะสำคัญที่การปรับพฤติกรรมช่วยชะลอหรือป้องกันไม่ให้เป็นเบาหวานได้ และการดูแลหลอดเลือดตั้งแต่ช่วงนี้ก็เป็นผลดีต่อสมองในระยะยาว
เนื่องจากผู้เป็นเบาหวานจำนวนมากยังไม่รู้ตัว ผู้ที่มีน้ำหนักเกิน มีพ่อแม่เป็นเบาหวาน มีความดันโลหิตสูง หรืออายุ 35 ปีขึ้นไป ควรตรวจระดับน้ำตาลในเลือดตามคำแนะนำของแพทย์ หรือในโปรแกรมตรวจสุขภาพประจำปี
อาหารสำหรับผู้เป็นเบาหวานที่ดีต่อสมองด้วย
หลักการกินที่ดีต่อการคุมน้ำตาลมักดีต่อหลอดเลือดและสมองไปพร้อมกัน แนวทางทั่วไปที่ใช้ได้กับคนส่วนใหญ่มีดังนี้ ส่วนปริมาณและรายละเอียดควรปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร
| เลือกบ่อย | ลดหรือเลี่ยง |
|---|---|
| ผักหลากสี และผักใบเขียว | เครื่องดื่มรสหวาน ชานม น้ำอัดลม |
| ข้าวกล้อง ข้าวไม่ขัดสี และธัญพืชเต็มเมล็ด | ข้าวขาว ขนมปังขาว และแป้งขัดขาวในปริมาณมาก |
| ปลา ถั่ว เต้าหู้ และเนื้อสัตว์ไม่ติดมัน | ของทอด เนื้อติดมัน และไส้กรอก |
| ผลไม้สดในปริมาณพอเหมาะ | ผลไม้เชื่อม ผลไม้แปรรูป และน้ำผลไม้ |
| น้ำเปล่า | ขนมหวาน เบเกอรี่ และอาหารรสเค็มจัด |
ครอบครัวช่วยได้อย่างไร
ผู้เป็นเบาหวานต้องจัดการหลายเรื่องทุกวัน ทั้งยา อาหาร การตรวจน้ำตาล และการนัดหมาย ถ้าความจำเริ่มลดลง การจัดการเหล่านี้จะยากขึ้น ครอบครัวช่วยได้มาก
- จัดกล่องยาแยกมื้อ หรือตั้งเตือนในโทรศัพท์
- ช่วยจดบันทึกระดับน้ำตาล และสังเกตว่ามีภาวะน้ำตาลต่ำบ่อยไหม
- ไปพบแพทย์ด้วย และเล่าการเปลี่ยนแปลงที่สังเกตเห็นในชีวิตประจำวัน
- ชวนกันออกกำลังกาย และปรับอาหารทั้งบ้าน
- สังเกตอาการน้ำตาลต่ำ และรู้วิธีช่วยเหลือเบื้องต้นตามที่แพทย์แนะนำ
คำถามที่พบบ่อย
เป็นเบาหวานแล้วจะเป็นสมองเสื่อมทุกคนไหม?
ไม่ เบาหวานเพิ่มความเสี่ยง แต่ผู้เป็นเบาหวานจำนวนมากไม่เป็นสมองเสื่อม การควบคุมเบาหวานและดูแลปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วยช่วยลดความเสี่ยงได้
เบาหวานชนิดที่ 3 คือโรคอะไร?
เป็นคำที่นักวิจัยบางกลุ่มใช้เรียกโรคอัลไซเมอร์ เพื่ออธิบายบทบาทของภาวะดื้ออินซูลินในสมอง ไม่ใช่ชื่อโรคหรือการวินิจฉัยทางการแพทย์อย่างเป็นทางการ
คุมน้ำตาลดีแล้ว ความเสี่ยงสมองเสื่อมจะลดลงไหม?
การควบคุมเบาหวานช่วยลดความเสียหายของหลอดเลือด ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่เชื่อมเบาหวานกับสมองเสื่อม แต่ควรดูแลปัจจัยอื่นร่วมด้วย เช่น ความดันโลหิต ไขมัน การออกกำลังกาย และการนอน และหลีกเลี่ยงภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง
เบาหวานทำให้ความจำแย่ลงชั่วคราวได้ไหม?
ได้ ภาวะน้ำตาลสูงหรือต่ำมากอาจทำให้สับสน คิดช้า หรือสมาธิลดลงชั่วคราว ถ้าอาการเกิดบ่อยหรือไม่หายไป ควรแจ้งแพทย์
ภาวะก่อนเบาหวานส่งผลต่อสมองไหม?
ภาวะก่อนเบาหวานยังไม่ใช่เบาหวาน แต่ระดับน้ำตาลที่สูงกว่าปกติต่อเนื่องเป็นสัญญาณว่าควรเริ่มดูแลหลอดเลือดและสุขภาพโดยรวม การปรับพฤติกรรมตั้งแต่ช่วงนี้ช่วยชะลอการเป็นเบาหวาน และเป็นผลดีต่อสมองในระยะยาว
ผู้เป็นเบาหวานควรตรวจสุขภาพสมองเมื่อไร?
ควรเริ่มเก็บข้อมูลตั้งต้นตั้งแต่ยังไม่มีอาการ และประเมินซ้ำเป็นระยะ ถ้าครอบครัวสังเกตเห็นการเปลี่ยนแปลงด้านความจำหรือการจัดการเรื่องยา ควรปรึกษาแพทย์โดยไม่ต้องรอ
ดูแลน้ำตาลแล้ว อย่าลืมดูแลสมอง ประเมินสมรรถภาพสมอง 4 ด้านด้วย CogMate™ ทำได้ที่บ้าน และเปรียบเทียบผลได้ทุกครั้งที่ทดสอบ
หมายเหตุ: CogMate™ ไม่ใช่อุปกรณ์ทางการแพทย์ และไม่สามารถใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ได้ ผู้เป็นเบาหวานควรปรึกษาแพทย์ก่อนปรับยา อาหาร หรือการออกกำลังกาย
แหล่งอ้างอิง
- Gudala K และคณะ. Diabetes mellitus and risk of dementia: A meta-analysis of prospective observational studies. J Diabetes Investig 2013;4(6):640-650
- Yaffe K และคณะ. Association between hypoglycemia and dementia in a biracial cohort of older adults with diabetes mellitus. JAMA Intern Med 2013;173(14):1300-1306
- Livingston G และคณะ. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet 2024;404(10452):572-628 (สรุปโดย Alzheimer Europe)
- ฐานเศรษฐกิจ. ข่าวสถานการณ์ผู้เป็นเบาหวานในไทย ปี 2568 (14 พฤศจิกายน 2568)